نمی دانم چه اتفاقی افتاد که آنچه طی یک سال اخیر در دونادون نوشته بودم، ناپدید شد. حذفش کردند یا هکش، نمی دانم. بایگانی اش را البته دارم .
***
هزار و یک شب نمونه تمام عیار ابرمتن است
مهدي فرسنگي/ حسين بهشتي
اشاره:
به رغم اين كه خودش نيز روزنامه نگار است و آشنا به چارچوب اطلاع رساني، مايل نيست كه طبق سنن كليشه معرفي شود. مي گويد: همان ها كه در شناسنامه ي كتاب ها آمده كافي است.
فرهاد حيدري گوران، به روايت اولين مجموعه ي منتشر شده اش، « افسانه ي رنگ هاي دونادون»، متولد 1352 است. انتشار اين مجموعه در سال 1379، به دليل ويژگي هايي كه دارا بود از جمله داشتن نوع « قصه اي، شعري، روايتي» تحليل هايي انتقادي را برانگيخت. گوران، فعاليت ادبي اش را پيشتر از اين ها با چاپ قصه اي با نام « يك تصوير زنده » در شماره ي 70 آدينه آغاز كرده بود و در دهه ي هفتاد نيز در بخش تحريريه ي نشرياتي چون « دنياي سخن»،« ايرانيان» و شماره هاي نخستينِ « گلستانه» فعاليت داشته است. تا قبل از خرداد 84 كه استعفا دهد، به مدت دو سال ، سردبير نشريه ي « معماري» بوده است در این سال ها به قول خودش براي اين كه در فضايي کار كند كه هم "سوژه" داشته باشد هم " نان" ، به روزنامه های اقتصادی روی می آورد.به طنز می گوید" در این سال ها که مستاجر خانه به دوش بوده ام از شمال به جنوب تهران رسیده ام که ناگفته پیداست رابطه ی " تورم" با "نان" چگونه است!".
از حيدري گوران، به جز قصه ها و مقالات تاليفي اش، رمان « كتيبه خوان ويراني» در سال 83 توسط نشر پانيذ به چاپ رسيده است. وي رمان ديگري با نام « نفس تنگي» در دست نشر دارد كه در گفت وگوي زير، درباره ي جزييات نگارش و انتشار آن نيز خواهيم خواند.
***
· آقاي گوران از آنجا كه كتاب هاي شما تا حدودي با بي مهري يا بداقبالي مواجه شده اند، مايليم در آغاز به جاي هر طرح و توطئه اي، از شما تقاضا كنيم خودتان گفته ها و ناگفته ها را درباره آثارتان بيان نماييد.
o "افسانه ي رنگ هاي دونادون" را در سال 77 نوشتم. البته اين مجموعه تمام آْنچه كه باید باشد، نيست.در واقع اين دو دفتر همبسته و پيوسته با هم بود نام دفتر اول همان طور كه در شناسنامه ی كتاب آمده « رنگ حروف» است و نام دفتر دوم « رنگ نام ها» ست كه هنوز مجال نشر نیافته است. دفتر اول ،گزارشي تقريبا خصوصي است از عشق و مصایب و نابهنگامی اش، در حالي كه دفتر دوم دقيقا پارادوكس آن است و به بيان بهتر نقيضه اي پاروديك و طنزآميز بر دفتر اول است که بدون آن ،احساس مي كنم هم به خودم جفا شده هم به مخاطب.در هر صورت همين كتاب نيز در آن سال ها با واكنش هايي مواجه شد و در نشريات مختلف نقدهايي بر آن نوشته شد. اما خودم همواره با اين ديد نقادانه به آن نگاه كرده ام كه چرا نتوانستم دفتر دوم را هم به چاپ برسانم. بعد از گذشت چند سال، يعني در سال هاي 80 و 81 "كتيبه خوان ويراني" را نوشتم كه توسط همان ناشر كتاب اولم منتشر شد، در صورتي كه قرار بود از سوي ناشر شناخته شده تري منتشر شود، اما به دليل اتفاقاتي كه به هنگام کسب مجوز افتاد و حدود 40 صفحه اش کنار گذاشته شد، آن را از ناشر اول پس گرفتم چرا که حاضر به چاپ كتابي با اين درهم ريختگي نبود. پس از آن نیز هر چه نوشته ام در کشوی میزم مانده. چند قصه ای هم در " کارنامه" و " بایا" و " پیام شمال" و... منتشر شده، اما دست کم چهار کتابم هنوز بلاتکلیف است.
· اين كتاب ها در چه زمینه هایی هستند؟
o يكي از آن ها کتابی است با عنوان « نظریه های ابر متن». بررسی تیوریک تولید متن در فضای وب است. بعد هم دو رمان و یک مجموعه داستان دارم که زهی خیال باطل از انتشارشان!
البته درباره ي ابر متن بايد بگويم كه هنوز از بابت دقيق بودن این اصطلاح ، يعني برابرنهاد« ابرمتن » با "hypertext " چندان مطمئن نيستم اما با چند تن از دوستان زبانشناس صحبت كردم و به اين نتيجه رسيديم كه عجالتا همان ابر متن را انتخاب كنيم. در هر صورت اين كتاب ها مانده اند، اما اميدوارم رمان « نفس تنگي» مجوز بگیرد و منتشر شود.
· چه طور؟ گويا مدت زيادي هم هست كه پيگير انتشار اين رمان هستيد.
o بله. رمان « نفس تنگي » از آبان ماه سال گذشته در انتظار مجوز است . رمانی است با موضوعیت جنگ و فضای دهه ی شصت. من خودم را يك نويسنده ي جنگ زده به معناي تحميلي آن مي دانم. دليلش هم اين است كه تقريبا از سال 59 كه جنگ شروع شده تا سال 67 كه پايان يافت، در شهر و دياري زندگي كرده ام كه تقریبا جزو خطوط مقدم جنگ و بمباران بوده. این تجربه ای است که نسل من دارد و چنان عجیب و غریب است که انگار از افسانه ها نشات گرفته است. با این حال تجربه اي كاملا وجودي و حسي است. در همان بمباران ها، پنج بار مرگ را به چشم خود دیدم يك بار مدرسه اي كه در آن درس می خواندم بمباران شد و بسياري از هم كلاسي هايم كشته شدند و چندين بار هم در خيابان و خانه و پناهگاه و موقعيت هاي ديگر.در کتیبه خوان ویرانی ، صحنه ای است که مغز ساعت فروش پیر در اثر اصابت ترکش، جلو مغازه اش پخش می شود. من این صحنه را به چشم خودم دیده ام در اسفندماه سال 66، در جلوخان کرمانشاه... و چه شب ها و روزها که گرفتار کابوس بودم.
به عنوان كسي كه تقريبا همه ي كودكي و نوجوانی ام در وضعیت آژیر قرمز و زرد گذشته چه مي توانستم بكنم؟ يكي از راه ها اين بود كه به سمت نوشتن این وضعیت بروم.
· آقاي گوران، در مقدمه اي كه براي افسانه ي رنگ هاي دونادون نوشته ايد مسئله اي را مطرح نموده ايد كه جاي پرسش و توضيح دارد. آن جا مي نويسيد: « اين كتاب بيش از آن كه آشكار كننده ي دلالت ها و معناها باشد، آن ها را مي پوشاند، حتي ناموجود مي كند و ...» ، با توجه به اين نقل قول از «رولان بارت» پيرامون معنا، كه مي گويد:« متن چندگانه است، نه بدين مفهوم كه چند معنا دارد بلكه چندگانگي معنا را متحقق مي كند.» بايد بگوييم كه چندگانگي معنا يا حتي پوشيده بودن معناها براي ما قابل درك است، اما ناموجود شدن معنا چگونه اتفاق مي افتد؟
o خب ،البته نقدتان به مقدمه ی كتاب وارد است اگر قرار باشد كه این كتاب تجديد چاپ شود مسلما مقدمه ي كتاب تغيير خواهد كرد. نگارش اين كتاب براي من به نوعي يك تجربه ي فرمي و ساختاري بود تا ببينم آيا مي شود كه امر خصوصی را تبديل به ادبيات كرد يا نه.
اما اين ناموجوديت معنا به اين مفهوم نيست كه متن، هيچ معنايي را برنمي انگيزد، بلكه به اين مفهوم است كه مولف ، ديگر به سمت توليد معنا نرفته و خواسته آن امر شخصي و تجربه زیست جهانی را به زبان آورد که الزاما دلالت محور نیست.اما واقعيت اين است كه من در آن سال ها مثل خیلی آدم های دیگر ، گرفتار توهمِ« بي معنايي» در متن هم بودم و اين مقدمه هم چندان بي تاثير از اين توهم نيست! البته، بعدها كه کمابیش به متن هاي اصلي رجوع كردم، ديدم كه خوانده هاي ما از روي ترجمه هايي كه غالبا شلنگ تخته بودند، در نهايت ما را به چيزي فراتر از يك توهم نمي رسانده اند! براي مثال بعدها كه من کتاب هزار فلات، سرمایه داری و شیزوفرنی، اثر ژیل دلوز را در مناسبت با آن فضايي كه در وب دنبالش بودم، خواندم، متوجه شدم كه تعبيري كه او از ريزوم ( rhizome ) يا خرده ريشه ها دارد صورتی دیگر و البته عینی تر از پراکنش معنا در متن است. . به اين مفهوم كه اين صورت ريزمي معناهاست كه به صورت زيرزميني شكل مي گيرد و پنهان مي ماند. شايد اين تصور كه معنا ناموجود است برمي گردد به همان زيرزميني شدن نشانه ها. و اين كه به تعبير دلوز، « تاريخ متافيزيك در غرب ساختار درختي دارد،» يعني از ريشه به تنه و ساقه مي رسد و از آن جا به برگ و بار ...در حالي كه فلسفه و ادبيات اساسا يك كنش ريزمي است. به عبارت ديگر شما آن ساقه و آن ساختار متافيزيك را نمي بينيد، بلكه ناگهان جنگلي را مي بينيد. در واقع اين، حركت از یک مرکز معنایی به سمت مراكز ديگري از معناست. ساختاری كه " رنگ های دونادون..." دارد بسيار نزديك به ابرمتن است، هم از لحاظ فرم، هم اجرا؛آن جا که همپیوندی سطرها و کلمات مهم تر از معنارسانی آن هاست.
· به نظر ما، يكي از ويژگي هايي كه آثار شما دارا هستند اين است كه مخاطبي هشيار را مي طلبند، براي نمونه، نوساني كه متن شما دارد، تو در تويي روايت ها و چند راوي داشتن كتاب ها ممكن است سبب شود كه مخاطب، گاه جهان پرداخته ي متن را به سادگي درك نكند و از آن دور شود. خود شما كه در حوزه ي نقد نيز مقالاتي داريد، با ديد انتقادي موافق اين قضيه هستيد؟
o بله، متوجه هستم. بايد بگويم اين ها تجربه هايي بود كه در هر دو كتاب پی گرفتم در واقع قصد داشتم راهي را بروم كه ديگران نرفته اند. رفتن به سمت اين تجربه ها دست كم اين خاصيت را داشت كه مرا به سمت آن ساختارهایي كه تلاش مي كردم به آن برسم هدايت كرد. به اين مفهوم كه از جريان مرسوم و غالب در قصه نويسي فاصله بگيرم و بروم دنبال خطا و خطرهای نوشتن. باید رنج جدا افتادگي و حتي فقدان مخاطب را هم به جان مي خريدم.این دوره ای بود که در سال 82 تمام شد. از آن پس هر چه نوشته ام یک ضلعش مخاطب بوده . دو رمان و بیش از چهل داستان حاصل همین دوران است که بدبختانه چنان که گفتم فقط چند داستان از این میان منتشر شده.در همين رمان « نفس تنگي» کوشش کرده ام به مخاطبي برسم كه ديگر آن مخاطب روشنفكر و نخبه گرا نيست. حتی ضد نخبه گرایی است آن هم گونه اي از نخبه گرايي كه چندان اصالتي هم نداشته و با دغدغه هايي مرتبط بوده كه اصولا دغدغه هاي معاصر نبوده يا به نظريه هايي وصل بوده كه ربطی به تولید متن در فضای زبان فارسی نداشته است.
· درباره ي ابرمتن صحبت كرديد. شما يكي از معدود افرادي در ايران هستيد كه در اين باره كار كرده ايد، دليل اين رويكرد چه مي تواند باشد؟
o دور شدن از ساختار کتاب و رفتن به سمت ساحت ابرمتن، رویدادی است که از چند دهه پیش در جهان نوشتار افتاده و بسیار جدی است. البته به نظرم ابرمتن، صورت کهن آن نوع نوشتار و آفرینش ادبی و هنری ای است که همواره پنهان بوده اما با کشف " وب" پدیدار شده است. هزار و یک شب ، نمونه ی تمام عیار ابرمتن است و همین طور بسیاری متون شرقی و غربی دیگر. نويسنده ي ضد كتابي مثل « خورخه لوییس بورخس» به خصوص در « هزارتوها»يش سعی کرده که هم در روايت، هم در فرم، از مرزهاي كتاب بگذرد، اما به هر حال به دليل سیطره ی تاریخی ساختار خطي کتاب ، اين گذار ناممكن بوده است. يا«جيمز جويس» در « اولیسس»، شكافي در ساختارهاي خطي ايجاد مي كند كه به منزله ي عبور از آن است، اما باز مي بينيم محدوده های کتاب باقی است.تا مقطعي كه فضاي وب كشف مي شود و اين جاست كه بايد اين نقل قول از « رابرت كوور» را بياورم كه مي گويد،"در جهان نوشتار سه اتفاق مهم افتاده است : كشف زبان، اختراع صنعت چاپ و ابداع ابر متن". كه ابداع ابر متن را كنار کشف زبان كه مهم ترين كشف بشري است، مي گذارد.
در « كتيبه خوان...»، کوشیدم که این فضای ابرمتنی را در ساختار کتاب اجرا کنم و شايد همین تمهید ، يكي از نقاط بحراني كار من بوده و موجب شده از يك سو من "كتاب" به معنای متعارف آن نداشته باشم و از سوي ديگر، به دليل فقدان ذهنيت جمعي نسبت به توليد متن در فضاي وب ،مخاطب هم به اين جا رسيده كه ، نه اين است و نه آن!، در واقع اين دو كتاب بين « همين» و « همان» يا « نه اين» و« نه آن»، گرفتار شده اند كه البته در رمان « نفس تنگي»، فكر بكري براي اين قضيه كرده ام .
· ابر متن، براي شكل گرفتن و تكوين خود از چه امكانات ديگري بهره مي گيرد و آيا مي توانيم متون مقدس را نيز نوعي ابرمتن در نظر بگيريم؟
o اشاره ي خوبي كرديد! به نظرم متون مقدس، بيش از دیگر متون، ساختار ابر متنی دارند. شايد به خاطر حالت پيشگويانه اي است كه در آن ها هست. ما در متون مقدس آن فضامندي را كه از ساختارِ واحد گريزان است ، مي بينيم كه در واقع، ما را به فضاهاي متفاوتي از نوشتار مي رسانند. مثلا، قصه هايي كه روايت مي شوند و در كل هيچ ارتباط تماتيك و ساختاری ندارند، اما وقتي با آن زبان و با آن روش اجرايي در كنار هم قرار مي گيرند پیچیدگی و رازآمیزی بودن هستی را نمایان می کنند.
o شما كتاب « كتيبه خوان...» را در ساحت وب با عنوان « تاريك خانه ي ماريا مينورسكي» اجرا كرده ايد. وجه تفارق اين دو چيست؟
o یکی از تفاوت های بنیادی ابر متن با کتاب،ساختار غیر خطي و چند لایگی و پیونداری (linking ) است. من « كتيبه خوان...» را در سال 84 به صورت ابرمتن اجرا كردم، صفحه ي اول با يك تصوير از كتيبه ي بيستون شروع مي شود و يك كُره، كه مي چرخد و اگر روي آن كليك كنيد به صفحه ي دوم مي روید كه خودش هفت ورودی دارد.و حالا کاربر/ خواننده از هر فصل كه شروع كند به واسطه ی همان كُره، به يك پايان متفاوت مي رسد. صفحه ي آخر سياه است و كره وسط آن در حال چرخيدن است، و اگر روي آن كليك كند به صفحه اي برمي گردد كه حروف به هم ريخته اند و به نوعی آغاز نوشتار است ...این اجرایی بود با دانش ناقص من از رايانه و برنامه نویسی. صفحاتی از "تاریک خوانه ی ماریا مینورسکی" صدا و فيلم دارد اما چون برنامه نویس حرفه ای نیستم هنوز نتوانسته ام اجراش کنم؛ البته برنامه نویسی به آن صورتی که مارک برنشتاین در سایت " است گیت" به آن دست زده است.افزون بر این، "کتیبه خوان..." در محدوده ی روایت ها شکل می گیرد اما در" تاریکخوانه..." این محدوده ها ، بخشی از کنش بازی گونه ی نوشتن است و زبان با لامکان نوشتن به هم می آمیزد.آغازها و پایان های گوناگون دارد...
· بله، البته در كتاب « كتيبه خوان...» نحوه ي آغاز رمان- بدون مقدمه و ناگهان از صفحه ي سه ، آن هم از بالاترين سطر نوشته شدن اش- به نوعي گوياي همين قضيه است و انگار منِ مخاطب بايد بپذيرم كه هر چه آغاز ندارد ، نپذيرد پايان!
o بله! ماجراي من و معشوق مرا پايان نيست/ هر چه آغاز ندارد نپذيرد پايان. اين بيت از دیوان حافظ واقعا پیشگویانه است. نوشتن يعني همين.
· آيا ابرمتن فقط در فضاي وب مي تواند اتفاق بيفتد يا در كتاب هم مي توان انتظار خلق آن را داشت؟
o البته محدود به فضاي وب نيست، در همين كتاب « كتيبه خوان...» مي بينيم كه شخصيت شيزوفرنيك رمان ( آقاي حقيقي) سراغ كتيبه ي بيستون مي رود و بخشي از كتيبه را از اين طريق و از زاویه ی دید او مي خوانيم. من زير کلمات كليدي خط كشيدم كه درواقع همان لينكي است كه بعدها در اجراي وبي اين كتاب به آن رسيدم. اما اين لينك فقط به صورت خط كشيدن زير كلمات نيست، اين لينكي است كه در كنش و واكنش ساختار روايي رمان هم هست یعنی تقریبا کارکرد طرح و توطئه دارد.
· طرح و توطئه در قصه و رمان از اساسي ترين عناصر موجود است و به نوعي مي شود آن را به تعويق انداخت اما چطور امكان پذير است كه آن را ناديده گرفت يا حذف كرد؟
آن چه كه در وضعیت ابرمتنی به عنوان طرح يا پيرنگ ( ( plot مطرح مي شود با تعریف ارسطویی و کلاسیک آن متفاوت است. طرح و توطئه دیگر پاسخی برای پرسش کودکانه ی " بعد چه می شود؟" نیست. آن اتفاق پیچیده ای است که در پیوندهای چندگانه و زیر و زبر روایت ها رخ می دهد چنان که مثلا در " pax " اثر نوآورانه ی استوارت مولتروپ شاهد آن هستیم.
· ما جوايز ادبي مختلفي داريم كه هر سال از سوي داوران جايزه به كتاب برگزيده تعلق مي گيرند و البته اين روزها كم رنگ تر شده اند. نظر شما درباره ي اين جوايز و نقش آن ها در شكوفايي آثار ادبي چيست؟
o در چنین اوضاع و احوالی که شمار آثار ادبی منتشر نشده به مراتب بیشتر از منتشر شده هاست، اگر كسي واقعا وجدان ادبي داشته باشد نبايد دست به داوري بزند. منظورم سال 86 یا 83 نیست. در همه این سال ها که مجوز پا بر جا بوده بسیاری کتاب ها مجال نشر نیافته اند و چه بسا که همان ها بهترین آثار بوده اند. داوران اگر مي خواهند ادبيات را داوري كنند ديگر نمي توانند تنها به چاپ شده ها رضايت دهند، چراكه پای ادبيات فارسي در میان است. و تازه ادبيات فارسي هم تنها آن چيزي نيست كه در ايران منتشر مي شود، ما در ديگر نقاط دنيا، به خصوص كشورهاي فارسي زبان، ادبيات فارسي داريم، مگر آن كه بخواهيم آن را محدود به كتاب هايي كنيم كه در ايران مجوز گرفته اند و منتشر شده اند، كه حتي چنين قيدي را هم در هيچ يك از بيانيه هاي داوران جوايز سال نديده ايم. به نظر من همين جوايز ادبي يكي از بزرگ ترين جفاها به ادبيات فارسی بوده است.
