امروز دو مقاله در روزنامه ی " روزان " چاپ شده است ، دو نوشته ی دقیق از امیر محسن محمدی ، نویسنده ی وبلاگ خوشه های آزادی و سرکار خانم فریبا معزی، نقاش و هنرمند.
***
آن مار خفته در خواب الکل
فریبا معزی
در رمان " نفس تنگی " واقعیتی تکان دهنده پس از هجده سال در فضای وب جان میگیرد تا نام و نشانی باشد برای همهی آنچه پس از آن واقعه، کند و نامحسوس، بی نام و نشان از میان رفته است.
ولی بازگویی ابعاد فاجعهی بمباران شیمیایی، خویشکاریِ اصلی نگارش این داستان نیست و تنها همچون هر یک از قهرمانان داستان ایفا کنندهی نقش خود است.
نفستنگی از خوانندهی خود انتظار تجربه کردن فضایی را دارد که هر روز بیتوجه از کنار آن می گذرد و با اینهمه تنها یک بار اتفاق میافتد؛ فضای آمیختهای از اندیشه، تاریخ، فاجعه و وهم. واین آمیختگی حاصل انتخاب ناگزیر نویسنده یعنی فضای وب به عنوان زمینه اصلی داستان است.
می گویم ناگزیر، زیرا آنچه امروز نمی خواهد و یا نباید به فراموشی سپرده شود راهی به جز پیوستن به این دنیای مجازی ندارد. دنیایی که آغاز و انجامش نه بر گذر زمان خطی که در زمان پیچ در پیچ و لابیرنتی تجربه تمامی کاربران آن نشان دار می شود.
آنچه ناگزیر می نماید دلیل تلخ چگونه ریختن اروند به وب و هست شدن گونه ای مجازی از یک روایت تاریخی ست. روایتی که دنیای واقعیت های سخت افزاری انسان ها تمایلی به یادآوری و بازبینی آن ندارد.
تراژدی نفس تنگی در همین ناگزیری نهفته است. چنانکه مردم داستان از چیزی به جز تاثیر گاز خردل بر ریه هاشان دچارنفس تنگیاند. آن مار خفته در خواب الکل هردم می تواند از معنی اسطورهای خود یاری جسته و به میان هستی جاری بخزد. مارهایی با هستی حقیقی و کالبدی مجازی. هیچکس در داستان این مارهای رها شده را دشمن نمی دارد و همزیستی با آنها گویی نخستین مهارتی است که هرکس می بایست در زندگی بیاموزد و این به همان اندازه ناگزیر مینماید که نفس تنگی از آلوده شدن به گاز خردل.
فضای وب همچون کاتالیزوری است میان نرم افزار اندیشه و سخت افزار زندگی، و از آنجا که به اندازهی زندگی ماهیت سختافزاری ندارد، می تواند همه چیز را در خود پیوسته جاری نگاه دارد تا زمانی که اندیشه، روح، درد ویا بیماریِ...بار شده بر این بستر، سرانجام کالبدی را برگزیند و به دنیای سخت افزار راه یابد.
از سوی دیگر چنین مینماید که روایتهای چند سویه از زبان چند راوی، تنها برای این نیست که خواننده را به یک نگاه چند جانبه برساند. این یک تجربهی دیگر از گذار روح فاجعه در چند کالبد است و همراهی آن با درون مایه ی فضای وب، از کل داستان یک تناسخ مکرر می سازد. یک "دونادون" تلخ همزمان!
زبان گفت و گو ها نیز در این رمان خود بازیگر نقشی است که چهره هاو کالبدهای گوناگون روح داستان را مینمایاند. به گمان من زبان کردی که شکل کهنتر زبان فارسی است، با اینکه می تواند نشانی برای کالبدی ناب تر، یکپارچه تر، و تندرست تر باشد، خود نخستین انتخاب روح تلخ داستان است.
اگر در دریافت داستان به بیراهه نرفته باشم، باید گفت همه چیز با هوشیاری و آگاهانه انتخاب شده و هرگام به درستی به انجام رسانندهی گام پیشین بود وبه جز دو بخش مربوط به "رباب" که بار سنگین تری را به توهم و "پژاره " می دهد ( و از دید من نیازی به چنین بها دادنی نبود)، همه چیز همانگونه که باید ، پیش می رود و دریافت نهایی را دستیافتنی می کند.
توهم پنهانِ در داستان از توان دراماتیک نیرومندی بهرهمند است و انتخابهای درست زمان و مکان و سوژه ها این توان را دو چندان کرده است. ولی توهم آشکار و مکرر دو بخش "اروند می ریزد به وب" و "پژاره نکن" به ناگهان شکل ساده انگارانه ای به این دستمایه ی با ارزش می دهد و از نیروی ژرف آن می کاهد.
در پایان باید بگویم که پس از سال ها داستانِ باارزشی خواندم که ایرانی بود، امروزی بود وبه اندازه ی مهرم به سرزمینم دردناک و زیبا.
***
باز خوانی کتاب «نفس تنگی» نوشته ی فرهاد حیدری گوران
داستان نویسی تحت وب
امیر محسن محمدی
نخستین اثر فرهاد جیدری گوران به نام «افسانه ی رنگ های دونادون» در سال 1378 به چاپ رسید که ترکیبی از قصه ، شعر و روایت است . رمان بعدی گوران «کتیبه خوان ویرانی» نام دارد که در سال 1383 منتشر و در سال 1384 در فضای وب اجرا شد. «نفس تنگی» واپسین کتاب این نویسنده است که پاییز سال گذشته پس از یک سال مجوز گرفت واز سوی انتشارات "آگه" منتشر شد ، این رمان ساختاری چینشی دارد به این صورت که لایه ها ( بندها ) ی مختلف آن روی هم قرار گرفته اند و در مکانی میان واقعیت و مجاز اتفاق می افتد، بند نخست رمان «قوس پنج و هفت» نام گرفته که اصطلاحی است در معماری سنتی . مخاطب در این بند آرام آرام در فضای دهکده «زرده» و منطقه «درکه» قرار می گیرد و از سوی دیگر به واسطه یکی از شخصیت های کتاب تا ساحل رودخانه ی «گنگ» می رود .
فرهاد حیدری گوران در رمان نفس تنگی به حادثه ی بمباران شیمیایی یک دهکده باستانی در نقطه صفر مرزی استان کرمانشاه به نام زرده پرداخته است که در سال 67 چند روز پس از پذیرفتن قطعنامه ی 598 بمباران شیمیایی شد و صدها کودک و مرد و زن در این فاجعه جان باختتد یا دچار بیمای های بسیار خطرناک شده اند اما متاسفانه تا کنون به صوت جدی به این حادثه ی اسف بار پرداخته نشده است. بند دوم رمان به نام «اروند می ریزد به وب» نشانه ای آشکار سویه سایبرنتیک آن است ، بندهای بعدی رمان نیز به ترتیب: «گورستان مجازی»، «پژاره نکن پژاره نکن» و «زلال زلال» نام دارند و این عنوان ها نیز نشانگر ابرمتن (هایپرتکست) بودن این رمان است که یکی از اولین نمونه های داستان نویسی فارسی سایبر و تحت وب است ، «وبلاگ» یکی از عناصر اصلی و پررنگ این کتاب است ، از آنجایی که بخش مهم رمان در نقطه ی صفر مرزی اتفاق می افتد می توان ادعا کرد که زبان رمان هم در نقطه ی صفر نوشتار اتفاق افتاده است. نفس تنگی را تا حدودی می توان ادامه رمان کتیبه خوان ویرانی دانست و کتیبه خوان ویرانی هم به نوعی ادامه ی کتاب «افسانه ی رنگ های دونادون» است.
رمان «نفس تنگی» را نمی توان با ابزارهای معمول و سنتی نقد بررسی و خوانش کرد چرا که این متن در کلیت ساختاری خود یک «ابرحجم» یا به عبارت دیگر یک «اسپیسمان» است که از سکوی پرش پیشا روایت های باستانی و آیینی به سکوی فرود پسا روایت های امروز دهکده ای مرزی پرتاب می شود، این کتاب در درون خود پارادوکسی بزرگ را حمل می کند، پارادوکسی به بزرگی دردهای بی امان تاریخ هستی ما .
در رمان نفس تنگی به رغم اینکه نشانی های دقیق زمانی و مکانی وجود دارد اما جغرافیایی غریب و تازه در بازه ی ذهن مخاطب آفریده می شود، اینجا زمان نیز در بعد چهارم خود جاری شده است و گسست ها و توالی ها ی زمانی در عین آنکه شگردهای جریان سیال ذهن را دست می اندازد شبیه هجوم سیال اطلاعات در هنگام جست و جوهای اینترنتی است، جریان سیال اطلاعات که در نقطه ی مقابل روشنگری می ایستد و یا به عبارت دیگر چیزی است شبیه تفاوت میان دانش و آگاهی .
در این رمان اسطوره ی «مار» مانند خط دوم روایت در سراسر متن جاری شده و حتا سبب می شود در تأویل دیگر، مخاطب دو روایت را همزمان جلو ببرد، از آنجایی که اسطوره ی مار به نظمی خاص و یا به نوعی «فرا نظم» تعبیر می شود، در نوسان میان پساساختار و پیشاروایت های بومی بیش از هر چیز اصطلاحاً متن را«هایپر» می کند و بر اساس همین نسبتی که میان مرکز و بدنه ی متن نوسان پیدا کرده، پیشا روایت های باستانی به حاشیه و پسا روایت های محلی به مرکز متن تبدیل می شود و این دو در طول متن مدام جا به جا می شوند.
از زمانی که «رولان بارت» مرگ مولف را اعلام کرد سال ها می گذرد، در نفس تنگی ، نویسنده به «تناسخ» تن می دهد و از کالبد «کژال» به قالب «غزال» و «رباب» می رود و گاه در وجود «دانیال» ظاهر می شود.
طرح این رمان در فضایی مجازی اتفاق می افتد و «محور جانشینی» جای خود را به « پیوندار» ) linking) می دهد، عناصر داستان با لینک های نامرئی و ظریف به فضاهای دیگر و روایت های سابق وصل می شود پیوند و رابطه ی مجازی کژال و دانیال، ابتدای راه اندازی گورستان مجازی مردگان زرده است اسطوره ی مار استعاره ای است از تکنولوژی مجازی که روی فرم زندگی امروز چنبره زده است، استعاره ای که واقعیت می یابد اگرچه گم می شود تا جایی که قربانیان دنیای مجازی امروز آرزوی مرگ و حتی انجمادش را دارند اما همچنان با قدرت تمام واقعیت دارد، وجود دارد اما حضور ندارد.
کژال، غزال و رباب ، تثلیث روایت اند، شاید کژال سرنوشت محتوم رباب باشد و رباب رویای کژال اما غزال واقعیت هردو است، شخصیتی که نظاره گر دو روی این سکه است.
مرزهای زبان و لهجه در نفس تنگی به هم آمیخته می شود، کژال و غزال اگرچه روایت گر فضای مجازی هستند و لهجه ی رسمی را وب نویسی کرده و تولید می کنند اما عمیق ترین و واقعی ترین گفت وگوها را به لهجه ی محلی می نمایانند، اینجاست که مخاطب درمی یابد تمام لهجه ی رسمی، متن ترجمه ی زبان محلی است که نشان از شخصیت پردازی مجازی و خاص این دو دارد و از سوی دیگر شاید رباب نقشی باشد که این دختر کرد زبان تلاش می کند در سناریوی جامعه ی پایتخت به عهده گرفته و بازی کند .
کتاب نفس تنگی با تمام عناصر خود تلاش می کند تا به سوی «ابرمتن» پیش رفته و به قالب آن در بیاید از طرف دیگر «بینامتنیت» ( intertextuality) به صورت «بیناوبیت»( interweb) درآمده است و رابطه ی بینامتن متضمن ساختار درختی شده است نه خطی، چراکه روایت مکانی باستانی همچون قلعه ی یزدگرد و آتشکده های ویران شده به جدیت روایت مرکزی متن آن شکل گرفته و هردو روایت به موازات یکدیگر در طول متن پیش رفته اند .
پساساختار مطلوب متن به نوعی معماری پسامدرن در واحد جمله و پاراگراف معطوف شده ، نوعی مهندسی نوشتارکه به تبع آن چند راوی با قدرت تمام در متن حاضر شده و «چندصدایی» نمود پیدا می کند، تا جایی که حتی کوتاه و بلند شدن طول جمله ها و گفت و گوها ، ریتم متن را تند و کند می کند، در بند " اروند می ریزد به وب " صداها درهم می آمیزند، شلوغ می کنند، در فصل "گورستان مجازی" متن با ضرب آهنگ تند پیش می رود و در فصل "پژاره نکن پژاره نکن" به صورت سمفونی کلام درآمده است در فصل "زلال زلال " سکوت محض نوشتار غالب شده است. چنانکه کامران ، این دوست ِ دوران کودکی کژال و غزال ، در هیات راننده آمبولانس بر می گردد به دنیای داستان، او حامل جنازه ی کژال می شود و این روی دیگر فاجعه است که در بند آخر رمان، ما را به کتیبه بیستون و زیر درخت ساجنار می رساند. از یک سو؛ دختر چشم آبی، نشانی کتیبه را از غزال می پرسد و از سوی دیگر ، صدای تنبور " میژو" برادر ناپدید شده کژال و غزال به گوش می رسد. در واقع رمان به پایان نمی رسد " لینک" می شود به تاریخ و اسطوره.
